Antwerpen kent als grootste stad in Vlaanderen een enorme bevolkingsconcentratie op een beperkte oppervlakte. Om de levenskwaliteit van haar inwoners niet in het gedrang te brengen gaat de stad opzoek naar creatieve oplossingen. Een van die oplossingen is om een nieuwe invulling te geven aan reeds bestaande stadsdelen.

Een goed voorbeeld van herbestemming is het Groen Kwartier, een voormalig militair hospitaal vlakbij Berchem Station. Niet alleen duurzame mobiliteit staat in dit project centraal, er wordt ook ingespeeld op de alsmaar toenemende diversiteit in onze maatschappij. Zo voorziet het Groen Kwartier verschillende woontypologieën, gaande van chique lofts en ruime gezinswoningen, tot sociale woningen met een collectief karakter.

Grootschaliger zijn de drie grote stedenbouwkundige projecten, die zich situeren langs de zogenaamde 'noord-zuidas' van de Scheldestad. Zowel het Noorden als het Zuiden van Antwerpen wordt verder verkend en omgevormd tot woon -en werkgebied. Met de geplande ontwikkeling rond de Cadixwijk en de aanleg van een nieuw park aan de Droogdokken, in de ‘bocht’ van de Schelde, schuift de stad nog meer op naar het Noorden. Het Nieuw Zuid en Petroleum Zuid voorzien eveneens een stedelijke uitbreiding in de andere richting. Tussen deze twee stadsontwikkelingsprojecten bevindt zich nog het meest opvallende project: de transformatie van de Scheldekaaien naar een recreatieve zone. Dit veelbelovende project zal Antwerpen een nieuwe, groenere uitstraling bezorgen.

 

De stad is de meest duurzame vorm van samenleven

Antwerps stadsbouwmeester, Kristiaan Borret, is ervan overtuigd dat wonen in ’t Stad meer kwaliteiten te bieden heeft dan een ‘energiezuinige’ villa op het platteland. Samen met Borret werpt het VAi een blik op de stedenbouwkundige ontwikkelingen van de ‘koekenstad’. Een stad waar volgens de stadsbouwmeester alternatieve woonvormen, meervoudig ruimtegebruik en participatie steeds meer aandacht krijgen.

Kristiaan Borret, ondertussen bezig aan zijn tweede ambtstermijn als Antwerps stadsbouwmeester, heeft ‘duurzame stadsbeleving in Antwerpen’ als voornaamste streefdoel op zijn agenda staan. Het hanteren van een ruim assortiment aan energiezuinige, technische ingrepen beschouwt hij hierbij niet als alles zaligmakend. De stadsbouwmeester legt de nadruk op de misvatting die vandaag heerst rond ‘duurzaam bouwen’, en verwijst hiervoor naar het natuurlijke duurzaamheidvoordeel van een stad. Borret: “We zitten momenteel - door regelgeving, subsidies en fiscale mechanismen - in een situatie waarbij men met de bouw van een passiefbouw-villa  aan de rand van de stad (met twee auto’s voor de deur die dagelijks moeten uitrukken om op het werk te geraken) naar energieverbruik beter beloond wordt dan bijvoorbeeld met het vernieuwen van een rijhuis in Borgerhout waarbij heel de week de auto niet wordt gebruikt.”

Dat Antwerpen met deze visie op duurzaamheid en mobiliteit hoog inzet bewijst volgens Borret een project als het Groen Kwartier (door Beel & Achtergael Architecten, ism 360 Architecten en Huiswerk Architecten), gelegen op het terrein van het voormalig militair hospitaal, vlakbij Berchem-station. “Het Groen Kwartier is een stedelijk project dat zeer goed inspeelt op een evolutie waarbij we het gebruik van de wagen beperken tot het absolute minimum.”. Niet alleen duurzame mobiliteit staat in dit project centraal, er wordt ook ingespeeld op de alsmaar toenemende diversiteit in onze maatschappij. Zo voorziet het Groen Kwartier verschillende woontypologieën, gaande van chique lofts en ruime gezinswoningen, tot sociale woningen met een collectief karakter. Borret merkt hierbij op: “Belangrijk bij projecten met een sociale mix, is dat de architecturale kwaliteit bij de verschillende woonvolumes dezelfde is.” Een interessant gegeven als je weet dat 25% van het Groen Kwartier bestaat uit sociale huisvesting.

 

 

Antwerpen terug aan de Schelde

Als je kijkt naar wat Antwerpen op stedenbouwkundig gebied van plan is, is het Groen Kwartier nog een bescheiden project. Het Antwerpse stadsbestuur wil met een groot ruimtelijk structuurplan de relatie tussen de stad en het water herstellen. “Het is een duidelijke visie om Antwerpen verder te ontwikkelen langs de Schelde. Door de veranderingen op de zogenaamde Noord Zuid-as willen we afstand nemen van het stereotiepe concentrische modeldat alsmaar verder uitdeint in de open ruimte.” stelt Borret.
Deze Noord-Zuid-as krijgt vorm door drie grote stedenbouwkundige projecten.
Eerst en vooral wordt er verder gewerkt aan de hele ontwikkeling rond ’t Eilandje. Nu deze nieuwe ‘hotspot’ stilaan tot volle wasdom komt door prominente bouwwerken als het MAS (Neutelings Riedijk Architecten) en de London Tower (Conix Architects), wordt het volgens Borret tijd om Antwerpen-Noord verder te verkennen. “Met de geplande ontwikkeling rond de Cadixwijk en de aanleg van een nieuw park aan de ‘Droogdokken’, in de ‘bocht’ van de Schelde, schuiven we nog meer op naar het Noorden.” Waar vroeger de haven zich onttrok van de stad zien we nu de ontplooiing van het stedelijk weefsel van de 21ste eeuw.

Het ‘Nieuw Zuid’ en ‘Petroleum Zuid’ voorziet eveneens een stedelijke uitbreiding in de andere richting. Het opvallendste project is uiteraard het geplande voetbalstadium, dat de twee Antwerpse voetbalploegen onder één dak zal brengen.
Daarnaast is er op het ‘Nieuw Zuid’ een belangrijke opportuniteit om aan duurzame wijkontwikkeling te doen. Deze geplande stadsontwikkeling zal een belangrijke meerwaarde bieden bij de Antwerpse kandidatuur voor de ‘Green Capital of Europe - Award’.
Als Antwerps stadsbouwmeester ziet Borret in de stad een kentering in de relatie tussen de publieke - en private ruimtebeleving. Hij wil daar dan ook op inspelen: “Er duiken meer en meer particuliere initiatieven op waarbij oude fabriekspanden, grote herenhuizen en binnengebieden worden omgevormd tot collectieve woonfaciliteiten. De moderne Antwerpenaar wil weg van het ‘huisje, tuintje in de stad’- idee.”Borret is daarom op zoek naar manieren om dergelijke initiatieven te beantwoorden met concrete bouwplannen.
“Het team stadsbouwmeester is bezig om architecten en ontwikkelaars te stimuleren om nieuwe vormen van samenwonen en collectief ruimtegebruik te verkennen. Op het ‘Nieuw Zuid’ gaan zij voldoende gelegenheid hebben om alternatieve woontypologieën te integreren.”, aldus een overtuigde Borret.

 

‘De schoonste parking van Europa’

De grootste stedenbouwkundige transformatie zal zich tussen Noord en Zuid afspelen. Om de stad te beschermen tegen overstromingen bij uitzonderlijke stormtij ondergaan De Scheldekaaien, waar vandaag ondermeer de ‘schoonste parking van Europa’ ligt, binnenkort een drastische opwaardering. De waterkeringsmuur gewoon verhogen tot 2m25 boven de blauwe steen zou het zicht op kaai en rivier vernietigen. Kaaivlakken, grashellingen, bomen en een ondergrondse parking zullen de verhoogde waterkering inpassen in een nieuw beeld voor de Scheldekaaien als uithangbord van Antwerpen.. Naar een kopie van de reeds bestaande Europese ‘Waterfront – projecten’ wil Borret echter niet gaan: “Bij dergelijke projecten werd dikwijls geopteerd voor een volledige herdefiniëring van de plek. Wij willen ten allen tijde de charme van de kaaien bewaren. Vandaag is het een plaats waar allerhande activiteiten spontaan ontstaan, en dat willen we juist aanmoedigen.”

In deze grote stedenbouwkundige uitdaging voorziet de Antwerps stadsbouwmeester ook een plaats voor de stem van de burger en gebruiker van deze ruimte. Daar waar met Park Spoor Noord (Studio Associato Secchi-Viganò ism Meertens & Steffens, Buro Kromwijk en Iris Consulting) een goede aanzet werd gegeven voor een duurzame participatiepolitiek, wil Borret nog veel verder gaan. “Participatie is meer dan communicatie. Ik pleit voor nog meer inspraak,  maar op een vroeger moment. Er moet van bij het voortraject (dus voor dat er nog maar iets op papier staat) naar de mening van de toekomstige gebruikers gevraagd worden.” Borret benadrukt wel dat het stadsbestuur de resultaten van inspraak moet afwegen en kunnen motiveren om een andersluidend standpunt in te nemen.

 

Als antwoord op de vraag hoe hij de toekomstige ontwikkeling van Antwerpen ziet, benadrukt Borret nogmaals het belang van de toekomstige verdichting volgens een Noord Zuid-as langs de Schelde. Daarnaast ziet hij een enorme uitdaging voor Antwerpen op vlak van verkeersinfrastructuur en mobiliteit, met een herdefiniëring van de stedelijke publieke ruimte als belangrijk gevolg. Borret: “Eigenlijk is Antwerpen zich opnieuw aan het uitvinden. We evolueren naar een nieuwe invulling van reeds bestaande stadsdelen, wat op zich heel duurzaam is.”